پایگاه دینی،سياسي و اجتماعي آريانا

 مقدمه

عمره يكي از اعمال عبادي مسلمانان به شمار مي‌رود و براي انجام آن ثواب زيادي نقل كرده و مؤمنين را به انجام آن سفارش كرده اند. حاجيان و عمره گزاران، با عمل به مناسك ملكوتي حج و عمره، قدم به قدم به ساحت قرب خدا نزيكتر شده و به گردن نهادن بر احكام الهي، به رضوان خداوند نائل مي‌گردند.

حجاج و كساني كه عمره انجام مي دهند ميهمانان خدا هستند، اگر چيزي از خداوند درخواست كنند به آنان عنايت فرمايد، و اگر خدا را بخوانند دعوت آنها را اجابت كند، و اگر ميهمانان سكوت اختيار كنند و سؤال نكنند خداوند سبحان خود ميهمانانش را مورد لطف و عنايت خويش قرار خواهد داد.

عمره بر كسي كه شرايط استطاعت را داشته باشد، يك مرتبه در عمر واجب مي‌شود؛ و وجوب آن‌ـ مانند وجوب حج ـ فوري است؛ و براي اهل مكه و افراد غير نائي، كه وظيفه آنها حج و عمره مفرده است، استطاعتِ حج، در وجوب آن، معتبر نيست؛ بلكه اگر چنين اشخاصي براي عمره مفرده مستطيع باشند، عمره مفرده بر آنها واجب مي شود، هرچند براي حج مستطيع نباشند؛ همچنين اگر براي حج استطاعت داشته باشند و براي عمره مستطيع نباشند، بايد حج به جا آورند[1]. و وجوب آن از كسي كه عمره تمتع را بجا آورده ساقط مي‌شود[2]. عمره هم اقسامي دارد كه در اين نوشتار به بررسي آن مي‌پردازيم.

اقسام عمره

براي عمره تقسيمات مختلفي ذكر كرده اند. امام خميني(رض) عمره را سه قسم تقسيم كرده است. گاهي واجب اصلي است و گاهي عرضي مثل نذز، عهد، و... و گاهي مستحب[3].

     و برخي ديگر آن را به وا جب و مستحب و سپس هركدام را به عمره مفرده و عمره تمتع تقسيم نموده است و برخي ديگر برعكس يعني عمره را به مفرده و تمتع و هريك را به واجب و مستحب تقسيم نموده اند[4].

آداب و مناسک عمره مفرده

عـمـره مـفرده, از جمله عباداتي است که در روايات بسياري بدان اشاره شده ,تا جايي که از آن به عـنوان حج اصغر ياد شده است . اين عمل عبادي رادر همه ايام سال مي شود به جا آورد. و در روايـات, انـجـام عـمـره مفرده در ماه رجب بسيار سفارش شده و براي آن, فضيلت بسياري بيان شده است.       

عمره : عمره در لغت به معناي زيارت است و در اصطلاح فقه، زيارت خانه خداست، با آداب  ويژه آن[5].

اعمال عمره مفرده هشت عمل اند[6]. كه آنها عبارت اند از: 1- نيت 2- احرام 3- طواف 4- نماز طواف 5- سعي 6- تقصير 7- طواف النساء 8- نماز طواف النساء.

نيت

نيت مي‌كند عمره مفرده بجا مي‌آورم قربتا الي الله.

احرام

آن دسته از زائراني كه قبل از اعمال عمره براي زيارت قبر پيامبر اكرم (صلي الله عليه وآله) و ائمه بقيع(عليهم السلام) به مدينه مي روند، آنگاه از طريق مدينه روانه مكّه مي شوند، بايد در«مسجد شجره» كه در چند كيلومتري مدينه و بر سر راه مكّه واقع شده است، مُحرم شده و براي انجام بقيّه اعمال به سوي مكّه حركت كنند و آنان كه از جدّه عازم مكّه مي شوند بايد به «جُحفه» بروند و در آنجا محرم شوند.

كيفيت احرام عمره مفرده همانند عمره تمتع مي باشد كه شرح آن در جاي خود خواهد آمد. و تنها در نيت تفاوت دارد. و با احرام آن كليه چيزهايي كه بر محرم حرام مي شود بر اين شخص نيز حرام مي شود.

واجبات احرام

مسأله: واجبات احرام سه چيز است:

اوّل: پوشيدن لباس احرام.

دوّم: نيّت.

سوّم: تلبيه.

لباس احرام:

اوّل از واجبات احرام: پوشيدن دو جامه احرام (ازار و رداء) است پس از كندن لباسهائي كه پوشيدنش بر محرم حرام مي‏باشد. پوشيدن اين دو لباس اين طور است: يكي را مانند لنگ به دور كمر خود بسته كه از ناف تا زانو بيايد (و به آن ازار گويند) و ديگري را مانند حوله حمّام بردوش بگيرد (و آن را رداء گويند) كه هردو شانه را بپوشاند.

احوط اين است كه پوشيدن اين دو جامه پيش از نيّت احرام و تلبيه باشد، و اگر نيّت و تلبيه قبلا انجام شده بايد اعاده شوند.

پوشيدن دو جامه احرام واجب تعبّدي است، و شرط تحقّق احرام نيست و كيفيّت مخصوصي براي آن نمي‌باشد، امّا پوشيدن آنها به نحو متعارف احوط مي‏باشد.

      هرگاه از روي فراموشي يا ندانستن مسأله بدون اينكه لباسهاي قبلي را بيرون بياورد لباس احرام را پوشيد، پس از توجّه بايد لباسهاي قبلي را بيرون بياورد و احرامش صحيح است، و اگر پس از پوشيدن لباس احرام لباسهاي قبلي خودش را از روي فراموشي يا ندانستن پوشيد، پس از توجّه بايد لباس عادي را بيرون بياورد، و احرامش صحيح خواهد بود.

          پوشيدن بيش از دو لباس احرام، در اوّل احرام يا بعد از آن، براي جلوگيري از سرما يا گرما و غير آن اشكالي ندارد.

آنچه در لباس نمازگزار شرط است در دو جامه احرام نيز شرط مي‏باشد، پس لازم است لباس احرام مباح و پاك باشد، و نجس بودن آن به نجاستي كه در نماز بخشوده است اشكالي ندارد و چنانچه نجس شد لازم است فوراً تطهير يا تعويض نمايند، و چنانچه تطهير يا تعويض نكرد معصيت كرده ولي احرام صحيح است.

نيّت:

دوّم از واجبات احرام: نيّت مى‏باشد، و در آن چند چيز معتبر است كه بدون آنها احرام صحيح نخواهد بود.

الف: قصد قربت، يعنى به جهت تقرب به خدا و اتيان امر او محرم مى‏شود.

ب:  نيّت همزمان با شروع در احرام باشد.

ج:  تعيين نوع احرام كه براى كدام عمره، است مفرده است يا تمتع، براي خودش است يا غيرش؟

در صحّت نيّت داعى بر آن كافى است و گفتن به زبان و گذراندن از قلب لازم نيست، گرچه مستحب است در اعمال حج نيّت را بر زبان بياورد و بگويد: احرام مى‏بندم براى عمره تمتّع از (حجّةالاسلام) قربة الى الله تعالى.

در صحّت احرام، مجرّد عزم بر ترك محرّمات از اوّل تا آخر احرام كافى است، يعنى اگر اوّل احرام قصدش ترك محرّمات باشد گرچه تا آخر استمرار پيدا نكند، احرامش باطل نخواهد شد.

تلبيه:

سوّم از واجبات احرام: تلبيه مى‏باشد، يعنى گفتن اين جمله: (لَبَّيْكَ اللهمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لا شَريكَ لَكَ لَبَّيْك) و احوط اضافه نمودن اين جمله است: (إنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلكَ لا شَريكَ لَكَ) و سزاوار است كلمه (لَبَّيْكَ) را در آخر آن اضافه كند، پس تلبيه كامل چنين است: (لَبَّيْكَ اللهمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لا شَريكَ لَكَ لَبَّيْك، إنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلكَ، لا شَريكَ لَكَ لَبَّيْك) . يعنى: پروردگارا مكرّراً فرمان تو را اطاعت مي‌كنم، براى تو شريكى نيست، بدرستى كه ستايش، تو را سزا است، و نعمت و ملك و پادشاهى از آن تو است، شريكى براى تو در آنها نيست.

        قرائت تلبيه فقط يك بار واجب مى‏باشد، و به وسيله آن احرام منعقد مى‏شود، ولى مستحب است تلبيه را تكرار كند هنگامى كه از خواب بر مى‏خيزد، و بعد از هر نماز واجب، و به هنگام سوار شدن و در هر پستى و بلندى، و مستحب است هنگام سحر بسيار تلبيه بگويد، حتّى اگر جنب يا حايض باشد.

تروك و محرمات احرام

در تعداد محرمات و تروك احرام اقوال مختلف است. از 24 تا 30 عمل براي تروك احرام نقل كرده اند. در شرح لمعه[7] 30 و مرحوم امام خميني(رض) در تحرير 24 عمل را از محرمات احرام شمرده اند[8]. و آنها عبارت اند از:

1 ـ شكار حيوان صحرائى. بر محرم شكار حيوان صحرائى حرام است، داخل حرم يا در خارج حرم باشد، البتّه شكار در حرم مطلقاً حرام است، چه براى محرم و چه براى غير محرم و نيز حرام است كمك به شكارچى هرچند با اشاره باشد، و فرقى ندارد كه شكارچى محرم باشد يا غير محرم.

 2 ـ نزديكى با زنان. دوّم از محرّمات احرام: نزديكى با زنان است، چه در قُبُل باشد و چه در دُبُر، در احرام عمره باشد يا حج.

3ـ  عقد نكاح. : ديگر از محرمات احرام: عقد نكاح است، چه براى خود باشد يا ديگرى، عقد دائم يا موقّت، طرف مُحرِم باشد يا نباشد

 4 ـ استمناء. از محرّمات احرام: استمناء است به هر وسيله‏اى كه باشد بادست يا غير آن.

 5 ـ استعمال بوى خوش. بر خودش يا لباسش حتي كافور. استعمال چيزهاي خوشبو - مانند مشك، زعفران، عنبر، عود، و كافور - به خوردن يا بوييدن يا ماليدن به بدن يا لباس بر مرد و زن در حال احرام حرام است ;

و احتياط واجب، بلكه اقوي تعميم حكم است نسبت به تمام اشيائي كه معمولا به منظور استفاده از بوي خوش آنها، تهيه و استعمال مي‎شوند; مانند: گلاب و انواع عطرها و ادكلنها، همچنين صابونهاي عطري و شامپوهاي خوشبو و معطر.

 6ـ پوشيدن لباس دوخته براى مردان. پوشيدن پيراهن و عبا و شلوار و زير شلوارى و جامه دكمه‏دار و درع (زره) و هر جامه‏اى كه آستين دار باشد و لو دوخته نباشد مانند لباسهاى نايلون و يا كاموائى كه يكسره بافته شده و مانند نمد چوپانها، بر مردان حرام است. و لي براي زنان اشكال ندارد مگر دستكش.

7 ـ سرمه كشيدن. استفاده از سرمه سياه اشكال دارد و لو به قصد زينت نباشد و احتياط اين است كه ازمطلق سرمه هاي زينتي استفاده نكند. و اگر بو داشته باشند اقوي حرمت آن است.

 8 ـ نگاه كردن در آينه  براى زن و مرد اگر براي زينت باشد اشكال دارد. احوط اجتناب از نگاه كردن در آيينه هست هرچند كه براي تزيين نباشد.

9 ـ پوشيدن جوراب و چكمه براى مردان. پوشيدن چكمه و جوراب است براى مردان، و هرچيزى كه روى قدم پا را مى‏پوشاند.

10 ـ  فسوق. مثل دورغ گفتن و دشنام دادن و فخر فروشي. فسوق كفاره ندارد اما توبه از آن واجب است.

 11 ـ جدال نمودن. مثل قَسَم خوردن به كلمه (لا و الله) و (بلى و الله) در مقام مخاصمه به هر لغت و زباني بر محرم حرام است. خواه در حال نزاع و ستيزه جويي باشند يا نه، و به كلمه : "لاوالله" يا "بلي والله" باشد يا به الفاظي ديگر مانند: "والله" يا "تالله" و قسم خوردن به ديگر نامهاي خداوند مانند: "والرحمن" يا "والرحيم" نيز حرام است.

ولي نزاع و ستيزه جويي بدون قسم و همچنين قسم خوردن به غير خدا، مثل قسم به پيامبراكرم (ص) و ائمه اطهار(ع) از محرمات احرام نيستند.

 12 ـ كشتن جانوارن بدن. كشتن جانوران بدن مانند شپش انداختن آنها از بدن بر محرم حرام است، و چنانچه انجام داد واجب است به فقيرى يك مشت طعام كفّاره بدهد، ولى جا به جا نمودن آنها مانعى ندارد، اگر در معرض سقوط نباشد.

 13 ـ دست نمودن انگشتر براي زينت. انگشتر اگر براي زينت باشد اشكال دارد و اگر به دليل استحباب يا خواص آن باشد جايز است. در پوشيدن انگشتر براي زينت كفاره نيست هرچند كه حرام است.

14- پوشيدن زيور آلات در زنان، اگر براي زينت باشد جايز نيست و اگر به قصد زينت نباشد اشكال ندارد لكن نشان دادن آن به مردان حرام است[9]. و احوط ترك آن است هرچند كه براي زينت نباشد[10]. ولي زيورهايي را كه پيش از احرام عادت به پوشيدن آنها داشته لازم نيست براي احرام بيرون آورد.

 15 ـ ماليدن روغن به بدن. محرم نبايستى تن خود را روغن مالى نمايد هرچند خوشبو هم نباشد، مگر در حال اضطرار كه حتى‏المقدور از روغن بدون بو بايد استفاده شود.

 16 ـ جدا نمودن مو از بدن. بر شخص محرم حرام است از سر، ريش و يا ديگر اعضاي بدن خود با  علم و عمد مو جدا نمايد به هر نحوى كه باشد بوسيله شخص خودش يا غيرش هرچند كه محل باشد[11].

 17 ـ پوشاندن سر براى مردان. : بر مرد محرم حرام است سرش را بپوشاند به هر چيزى كه باشد حتى اگر روى سرش چيزى را حمل كند كه سر پوشيده شود، و همچنين پوشاندن گوشها جايز نيست، و جايز نيست محرم سرش را زير آب فرو برد.

 18 ـ پوشانيدن صورت براى زنان. : بر زن محرمه حرام است تمام صورت خويش را بپوشاند با نقاب يا غيرش، و پوشاندن بعض وجه در حكم تمام آن است. وگذاشتن صورت بر بالش جهت خواب اشكالي ندارد[12].

 19 ـ زير سايه رفتن مردان هنگام حركت. : براى مرد محرم حرام است هنگام سير و حركت در زير سايه برود، يا سايه‏بانى بر سر بگيرد، هرچند سايه سقف ماشين يا هواپيما و مانند اينها باشد، پياده باشد يا سواره، اما براي زنان و كودكان اشكالي ندارد.

 20 ـ بيرون آوردن خون از بدن. برشخص محرم بنا بر احوط جايز نيست از بدن خود خون بيرون بياورد، با خاراندن باشد يا مسواك يا غيره. اما از بدن غيرش مانند كشيدن دندان يا بوسيله حجامت اشكال ندارد. همچنين خارج كردن خون از بدن خودش در صورت حاجت و ضرورت اشكال ندارد. خارج كردن خون از بدن خود كفاره ندارد هرچند كه براي ضرورت نباشد[13].

 21 ـ ناخن گرفتن. گرفتن ناخن يا قسمتي از آن در حال احرام جايز نيست; خواه از دست باشد يا از پا، محرم مرد باشد يا زن، با قيچي بگيرد يا ناخنگير يا چاقو; بلكه بنابر احتياط واجب با سوهان آن را نسايد و با دندان نيز آن را جدا نكند مگر در صورتى كه بقاء ناخن ضرر داشته باشد (مانند اينكه ناخن كنده شده و ماندنش سبب ناراحتى مى‏شود كه در اين صورت بريدنش جايز است و بنا بر احوط كفاره بدهد).

22- كندن دندان هرچند كه خون نيايد. و كفاره آن گوسفند است.

23- كندن و بريدن درخت و گياه حرم. كندن و بريدن و چيدن هر چه در حرم خدا روييده و مي‎رويد، درخت باشد يا گياه، بر محرم و غيرمحرم، مرد باشد يا زن، حرام است ; و در حقيقت اين امر از محرمات حرم است.

24 ـ برداشتن سلاح. مانند شمشير و خنجر و تپانچه و ساير آلات جنگي براي محرم جايز نيست مگر در صورت ضرورت.

کيفيت احرام

مردان، بايد تمام لباسهاي دوخته ـ حتي لباسهاي زير و كوچك ـ را از تن درآورند و دو تكّه لباس غير دوخته بر تن كنند كه يكي را مانند لنگ بر كمر مي بندند و ديگري را بر شانه مي اندازند.

و با نيّت احرامِ عُمره بگويند:

«لَبَّيْكَ اللّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ»

و احتياط مستحب است پس از آن بگويند:

«اِنَّ الْحَمدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلكَ لاشريكَ لَكَ لَبَّيْكَ».

بانوان، مي توانند لباس دوخته بپوشند و بيرون آوردن آنها و پوشيدن دو تكه پارچه غير دوخته بر آنان واجب نيست.

پس، بانوان هم نيّت كرده و لبيك ها را مي گويند.

نيّت احرام، آن است كه هنگام پوشيدن لباس و گفتن لبيك بنا داشته باشد كه براي «عمره مفرده» محرم شود، و اين عمل و اعمال بعدي را براي اطاعت دستور خداوند انجام دهد لكن بايد قصد انجام چيزي كه احرام را باطل مي كند نداشته باشد ، و لازم نيست به زبان بگويد، گرچه گفتن آن هم، مانع ندارد .

چند مسأله:

1 ـ لباس احرام بايد پاك و مباح باشد.

2 ـ بانوان در حال احرام، بنابر احتياط نبايد لباس حرير بپوشند.

3 ـ اگر بدن يا لباس مُحرم نجس شود، بنابر احتياط واجب بايد بدن را تطهير و لباس را تعويض يا تطهير كند.

مستحبّات احرام

1 ـ پيش از احرام بدن خود را پاكيزه كند و ناخن و شارب خود را بگيرد و در ميقات غسلِ احرام كند[14].

2 ـ در صورت امكان، پس از نماز ظهر احرام ببندد وگرنه پس از نماز واجب ديگر.

3- هنگام پوشيدن دو جامه احرام بگويد:  «اَلْحَمْدُللهِِ الَّذِي رَزَقَني مَا اُوارِي بِهِ عَوْرَتي و اُؤَدّي فِيهِ فَرْضِي وَأعْبُدُ فِيهِ رَبِّي و أنْتَهِي فِيهِ إلى ما أمَرَنِي، اَلْحَمْدُللهِِ الَّذِي قَصَدْتُهُ فَبَلَّغَنِي وَأَرَدْتُهُ فَأَعانَنِي وَقَبِلَنِي وَ لَمْ يَقْطَعْ بِي وَ وَجْهَهُ أرَدْتُ فَسَلَّمَني فَهُوَ حِصْنِي وَ كَهْفِي وَ حِرْزِي وَ ظَهْرِي وَ مَلاذِي وَ رَجائي وَ مَنْجاىَ وَ ذُخْرِي وَعُدَّتِي في شِدَّتِي وَ رَخائِي».

4 ـ پس از گفتن مقدار واجب لبّيك ها، مستحب است بگويد:

«لَبَّيْكَ ذَا الْمَعارِجِ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ داعِياً اِلى دارِالسَّلامِ لَبَّيكَ، لَبَّيْكَ غَفّارَ الذُّنُوبِ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ أهْلَ التَّلْبِيَةِ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ ذَا الجَلالِ وَالاْكْرامِ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ تُبْدِئُ وَالْمَعادُ إلَيْكَ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ تَسْتَغْني و يُفْتَقَرُ إلَيْكَ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ مَرْهُوباً وَ مَرْغُوباً اِلَيْكَ، لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ إلهَ الْحَقِّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ ذَا النَّعْماءِ وَالْفَضْلِ الْحَسَنِ الْجَمِيلِ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ كَشَّافَ الْكُرَبِ الْعِظامِ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ عَبْدُكَ وَابْنُ عَبْدَيْكَ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ يا كَرِيمُ لَبَّيْكَ».

قطع لبّيك

كسى كه از ميقات براى عمره مفرده محرم شود، وقتى وارد منطقه حرم گرديد، نبايد لبّيك بگويد و كسى از داخل مكّه به بيرون حرم رفته و از آنجا محرم شود، وقتى كه كعبه را ديد، نبايد لبيك بگويد.

مكروهات احرام‏

مكروهات احرام چند چيز است:

1. احرام در جامه سياه، و افضل احرام در جامه سفيد است؛

2. خوابيدن مُحرم بر رخت و بالش زرد رنگ؛

3. احرام بستن در جامه چركين، و اگر جامه در حال احرام چرك شود بهتر آن است كه مكلف مادامى كه در حال احرام است آن را نشويد؛

4. احرام بستن در جامه راه راه؛

5. استعمال حنا پيش از احرام در صورتى كه اثر آن تا حال احرام باقى بماند؛

6. حمام رفتن و اولى‏ آن است كه مُحرم بدن خود را با كيسه و مثل آن نسايد؛

7. لبيك گفتن مُحرم در جواب كسى كه او را صدا نمايد.

طواف

از اعمال عمره مفرده و تمتع، طواف خانه خداست، يعنى هفت مرتبه كعبه معظمّه را دور بزند.

نماز طواف

پس از انجام طواف، بايد دو ركعت نماز، به نيّت نماز طواف بخواند.

كيفيت نماز طواف:

مانند نماز صبح است، ولى حمد و سوره را مى تواند بلند يا آهسته بخواند.

مكان نماز طواف:

كافي است در هر نقطه اي كه عرفاً بگويند پشت مقام است گرچه از مقام دور باشد نماز را بخواند، هرچه نزديكتر به مقام باشد افضلتر است.

سعي

پس از انجام نماز طواف، بايد هفت مرتبه فاصله بين «صفا» و «مَروه» را كه امروزه به صورت سالنى ساخته شده و كنار مسجدالحرام قرار دارد بپيمايد.

1 ـ سعى، بايد از «صفا» آغاز و به «مروه» ختم شود.

2 ـ پيمودن فاصله «صفا» تا «مروه» يك مرتبه و برگشتن از «مروه» به «صفا» مرتبه دوّم به حساب مى آيد; بنابراين هفت شَوْطِ (شوط: درلغت به معناى نهايت دويدن تاهدف و در اينجا به معنى يك بار دور زدن اطراف كعبه و يك بار پيمودن فاصله صفا تا مروه، يا مروه تا صفا مى باشد)  سعى به «مروه» ختم مى شود.

صفا و مروه نام دو كوه كوچك در كنار مسجد الحرام است كه امروزه بخش عمده اى از اين دو كوه برداشته شده و بين آنها راهرو سرپوشيده اى ساخته اند.

حلق يا تقصير: ـ در عمره مفرده بعد از سعى محرم مخيّر است با تقصير يا حلق از احرام خارج شود، بر خلاف عمره تمتع كه تنها مى تواند تقصير كند. تقصير به معناي کوتاه کردن و چيدن کمي از موي سر و ناخن است. اما در عمره مفرده حلق نمودن افضليت دارد[15].

طواف نساء

پس از انجام سعى و تقصير بايد هفت مرتبه به نيّت طواف نساء دور خانه كعبه كه در مسجدالحرام است بگردد.

كيفيت طواف نساء:

به همان نحو است كه در طواف عمره گذشت بدون هيچ تفاوت مگر در نيّت كه در اينجا بايد به نيّت طواف نساء بجا آورد .

نماز طواف نساء

پس از انجام طواف نساء ، بايد دو ركعت نماز، به نيّت نماز طواف نساء بخواند.

كيفيت نماز طواف نساء :

به همان نحو است كه در نماز طواف عمره گذشت بدون هيچ تفاوت مگر در نيّت كه در اينجا بايد به نيّت نماز طواف نساء بجا آورد .

كه از اين هشت عمل سه تاي أن يعني 1. احرام؛ 2. طوف؛ 3. سعي. اركان عمره به شمار مي‌رود[16].

شرايط طواف

در طواف چند چيز شرط مى‏باشد: 1 ـ نيّت. 2 ـ طهارت از حدث. 3 ـ پاك بودن بدن و لباس. 4 ـ ختنه كردن. 5 ـ ستر عورت. 6 ـ موالات بين اشواط.

شرط اوّل: نيّت است، و بايد طواف قربةً الى‏ الله تعالى انجام شود، و بدون قصد قربت باطل است، البتّه به زبان آوردن آن لازم نيست گرچه مستحب است، پس مى‏گويد: در نيّت، كه در عمره مفرده چنين نيّت مى‏نمايد: عمره مفرده بجا مى‏آورم قربةً الى الله تعالى، و در اعمال آن نيّت مي‌كند: احرام مى‏بندم براى عمره مفرده قربةً الى الله تعالى، طواف بجا مى‏آورم براى عمره مفرده قربةً الى الله تعالى، نماز طواف بجا مى‏آورم براى عمره مفرده قربة الى الله تعالى، سعى بين صفا و مروه انجام مى‏دهم براى عمره مفرده قربةً الى الله تعالى، تقصير مى‏كنم براى عمره مفرده قربةً الى الله تعالى، طواف نساء بجا مى‏آورم براى عمره مفرده قربةً الى الله تعالى، دو ركعت نماز طواف نساء مى‏خوانم براى عمره مفرده قربةً الى الله تعالى.

شرط دوّم: طهارت از حدث اكبر و اصغر مى‏باشد (يعنى با وضو باشد و غسلى به گردنش نباشد) البته اين شرط در طواف عمره و حج لازم است، و امّا طواف مستحبّى تنها ـ كه مربوط به عمره و حجّ نيست ـ طهارت (با وضو بودن) در آن مستحب است. گرچه وضوء در نمازش لازم است[17]. (البتّه جنب يا حايض نمى‏تواند حتّى طواف مستحب انجام دهد، زيرا دخول در مسجدالحرام بر او حرام است) بنا بر اين طواف عمره يا حج بدون وضو يا غسل اگر غسلى به گردنش باشد باطل است. دليل اين قول هم روايات است كه به ذكر دوتا روايت اكتفاء مي‌كنيم.

- عن ابي عبدالله(ع): في رجل طاف تطوعا و صلي ركعتين و هو علي غير وضوء قال: يعيد الركعتين و لا يعيد الطواف[18].

- عن محمد بن مسلم قال: سألت أحدهما(ع) عن رجل طاف طواف الفريضه و هو علي غير طهور، قال: يتوضأ و يعيد طوافه، و إن كان تطوعا توضأ و صلي ركعتين[19].

شرط سوّم: طهارت از نجاست (خبث) است، در بدن و لباس، مگر نجاستى كه در نماز بخشوده شده است مانند خون كمتر از درهم و خون قروح و جروح و غيره، گرچه اجتناب از آن احوط است. : اگر عالماً عامداً با بدن يا لباس نجس طواف نمود طوافش باطل است، و چنانچه در وقت شروع به طواف نجاست را نمى‏دانسته و در اثناء طواف متوجّه شد اگر با كندن لباس و غيره توانست فوراً نجاست را رفع نمايد و باقيمانده طواف را با طهارت انجام دهد طواف صحيح است، چه پيش از نصف باشد يا بعدش، وگرنه طواف باطل است.

شرط چهارم: بايد مرد ختـنه كرده باشد صاحب جواهر ادعاي بلاخلاف كرده است[20]. و همچنين است پسر نابالغ، و اين شرط خاص به ذكور است، بنا براين طواف مردان، بدون ختنه صحيح نيست.

شرط پنجم: ستر عورت است بر مرد و زن، و همانطورى كه در نماز ستر عورت لازم است در طواف نيز لازم مى‏باشد، و همان شرايطى كه در لباس نمازگزار معتبر است، در ساتر طواف نيز لازم مى‏باشد.

شرط ششم: موالات بين اشواط عرفا بنا بر احوط؛ به اين معنا كه بين شوط ها چنان فاصله نيفتد كه طواف واحد صدق نكند[21].

واجبات طواف

در طواف چند چيز واجب است:

1ـ ابتدا به حجرالاسود. بايد شروع هريك از هفت شوط طواف از حجرالاسود باشد، و لازم نيست اوّلين جزء بدن محاذى با اوّلين جزء حجرالأسود شود بلكه ابتداء عرفى كافى است. حجرالأسود يا سنگ سياه به شكل بيضى است و در گوشه شرقى ديوار كعبه، با ارتفاع 5/1 متر از سطح زمين مسجدالحرام نصب شده است.

 2 ـ ختم به حجرالاسود، بايد ختم هريك از هفت شوط به حجرالأسود باشد[22].

 3 ـ خانه كعبه را طرف چپ خود قرار دهد[23]. حين طواف بايد خانه كعبه در تمام حالات طواف در طرف شانه چپ طواف كننده باشد، البتّه دقّت عقلى در اينكه شانه چپ محاذى با ديوار كعبه باشد لازم نيست، و مراعات وضع مناره‏هاى فعلى لزومى ندارد، بلكه صدق عرفى كافى است.

 4ـ حجر اسماعيل را داخل در طواف كند. بايد حجر اسماعيل (ع) را داخل در طواف بنمايد، يعنى بيرون از آن طواف كند و نمى‏تواند از يكى از دهانه‏هاى حجر اسماعيل (ع) داخل شده و از ديگرى بيرون رود.

 5 ـ طواف بايد بين بيت و مقام ابراهيم(ع) باشد. صاحب رياض بر اين مسأله ادعاي اجماع كرده است[24].

 6-  خارج بودن بدن طواف‏كننده است از خانه و آنچه از آن محسوب است. در اطراف ديوار خانه يك پيش‏آمدگى است كه آن را «شاذروان» گويند، و آن جزء خانه كعبه است، و طواف‏كننده بايد آن را هم داخل قرار دهد.

 7 ـ هفت شوط طواف كند، بايد هفت دور كامل طواف كند، از حجرالأسود تا حجرالأسود، و كم و زياد كردن آن موجب بطلان است.

مكان اعمال عمره مفرده :

محل احرام عمره مفرده علاوه بر مواقيت پنجگانه كه بعدا ذكر خواهد شد ادني الحل نيز مي باشد، ادني‌الحل ميقات عمره مفرده‌اي است كه بعد از حج قران و افراد بجا مي‌آورند بلكه ميقات هر عمره مفرده‌اي است براي كساني كه در مكه اند و اراده عمره دارند[25]. ولي كسي كه در خارج از حرم قصد عمره مفرده دارد و از يكي از مواقيت عبور مي كند بايد از آن ميقات محرم شود، و جايز نيست تا ادني الحل احرام را تأخير بيندازد.

طواف: در مسجد الحرام به دور كعبه.

نماز طواف: در مسجد الحرام، پشت مقام ابراهيم

سعي: در فاصله بين صفا و مروه، كه امروزه به صورت راهروي سرپوشيده ساخته شده است.

تقصير: مكان معيّني ندارد.

طواف نساء: در مسجد الحرام به دور كعبه.

نماز طواف نساء: در مسجد الحرام، پشت مقام ابراهيم

زمان انجام عمره مفرده :

عمره مفرده زمان معيني ندارد و در تمام سال مي توان آن را بجا آورد.

مستحبات طواف

ـ پياده بودن

ـ پا برهنه بودن

ـ نزديك خانه بودن

ـ چشم به زير انداختن

ـ موقع ظهر به جاى آوردن

ـ قدم ها را كوچك برداشتن

ـ حجرالاسود را مس كردن و بوسيدن درصورتي كه مس كردن ممكن نباشد اشاره به انگشتان نيز مجزي است[26].

ـ به دعا و قرآن و تهليل و تكبير و صلوات مشغول بودن

ـ در شوط هفتم در مستجار بر ديوار كعبه دست گشودن و شكم چسباندن

ـ دعاهاى وارده را در برابر درِ كعبه و برابر اسماعيل و در ركن يمانى خواندن.

مواقيت

ميقات مكاني است كه براي احرام معيّن شده است. معرفت مواقيت واجب است براي اينكه اگر كسي قبل از ميقات احرام ببندد احرامش باطل است[27]. مواقيت معينه عبارت اند است از:

1- ذوالحليفه: براي اهل مدينه و كساني كه از راه مدينه وارد مكه مي‌شوند، كه مسجد شجره در آنجا واقع است و احرام از آنجا افضل و احوط است به دليل تأسي به پيامبر(ص). و برخي گفته اند كه ميقات از مسجد شجره متعين است براي اينكه مراد از ذوالحليفه در بعض اخبار همان مسجد شجره است[28]. و جايز است احرام بستن در بيرون مسجد بطوري كه محاذي و برابر آن باشد از طرف راست و چپ براي كسي كه به طرف مكه معظّمه ايستاده باشد[29]. و احوط استحبابي اين است كه در صورت امكان در داخل مسجد احرام بسته شود.

2- جحفه: ميقات اهل شام و مصر و مغرب است و هركسي كه از آنجا عبور كند هرچند اهل آنجا نباشد، اين در صورتي است كه از ميقات قبل (مسجد شجره) محرم نشده باشد.

3- يلملم: نام كوهي است و ميقات اهل يمن مي‏باشد و هركسي كه از آنجا عبور كند.

4- قرن المنازل: ميقات اهل طائف است و هركه از آنجا عبور كند.

5- وادي عقيق: ميقات اهل عراق و نجد است و هركسي كه از آنجا عبور كند هرچند اهل عراق و نجد نباشد، و اين ميقات داراي سه قسمت است: اوّل: مسلخ كه جزء اوّل آن است. دوّم: غمره نام وسط آن. سوّم: ذات عرق آخر آن.

عمره تمتع

كسانى كه از بيرون مكّه (فاصله 16 فرسخ) براى انجام حج مى روند، بايد قبل از اعمال حج «عُمره تَمتُّع» بجا آورند.

تمتّع: در لغت به معناى لذت بردن، بهره مند شدن مى باشد و در اينجا نام نوعى از عمره و حج است، و بدان جهت اين نوع از عمره وحج را «تمتّع» ناميده اند كه در مدتى كه انسان از احرام عمره خارج مى شود تا زمانى كه بار ديگر براى حج محرم مى شود، لذتهايى كه زن از شوهر خود و مرد از همسر خود مى برد جايز مى باشد.

حج تمتع يا حجه الاسلام يا حج واجب يکي از عبادات بسيار مهم در اسلام است که انجام آن با شرط استطاعت براي يک بار در عمر هر مسلماني واجب مي گردد. اين عبادت بزرگ با حضور حاجيان سرتاسر جهان در تاريخ معيني از سال در مکه مکرمه انجام مي شود. حج تمتع شامل دو بخش است که از اين اعمال تعبير به مناسک حج مي شود.

الف: ) عمره تمتع

انجام بخش اول حج تمتع که عمره تمتع نام دارد. تاريخ قطعي بصورت روز خاص ندارد بلکه حاجيان در ماه هاي حج واجب در بدو ورود خود به شهر مکه آن را انجام مي دهند و به انتظار بخش دوم يا بخش اصلي حج در مکه مي مانند. مثلا اگر يک حاجي در ماه شوال قصد سفر حج را داشته باشد با ورود به مکه عمره تمتع را انجام داده، منتظر فرارسيدن ماه ذي الحجه مي شود. به همين ترتيب با ورود تدريجي حجاج به شهر مکه اعمال عمره تمتع نيز انجام مي پذيرد و آن شامل 5 قسمت است:

1. احرام بستن:

حاجيان با توجه به مسير حرکت خود در يکي از ميقات هاي پنج گانه به نيت عمره تمتع احرام مي بندند و محرم مي شوند. حاجيان چنانچه ابتدا به مدينه سفر کنند پس از زيارت مدينه منوره در مسجد شجره محرم مي شوند.

شرايط احرام بستن عمره تمتع همانند عمره مفرده مي باشد. فقط نيت آن به قصد انجام عمره تمتع از حجة الاسلام است. بنابراين براي آقايان با پوشيدن دو قطعه پارچه و يا حوله و نيت و تلبيه و براي خانم ها با بيان تلبيه و نيت انجام مي شود.

بجز مسجد شجره که احرام بايد در داخل مسجد بسته شود، در ديگر ميقات ها از جمله جحفه؛ مکان محرم شدن خود ميقات است که البته بهتر و مناسب تر، احرام بستن در داخل مسجد جحفه است. واجبات، مستحبات و مکروهات احرام به تفصيل در کتب و منابع مربوطه بيان شده است.

2. طواف عمره تمتع:

دومين عمل عمره تمتع انجام طواف است که بعد از ورود به شهر مکه انجام مي شود. طواف عمره تمتع نيز شرايط طواف عمره مفرده را دارد فقط نيت آن چنين است: طواف عمره تمتع انجام مي دهم از حجة الاسلام.

اين طواف نيز از حجرالاسود شروع و به همان جا ختم مي شود و با طهارت و وضو انجام مي شود.

3. نماز طواف:

دو رکعت نماز طواف عمره تمتع از (براي) حجه الاسلام در پشت مقام ابراهيم خوانده مي شود.

4. سعي:

سعي بين صفا و مروه از عبادت هاي ارزشمند و بيان شده در قرآن است و در روايتي از نبي اکرم (ص) آمده است که: کسيکه سعي بين صفا و مروه را تمام کند از گناهان بيرون ميرود. امام زين العابدين (ع) مي فرمايد: ملائک براي سعي کنندگان شفاعت و دعا ميکنند که مورد اجابت قرار مي گيرد. در اين مرحله هفت مرتبه رفت و برگشت در فاصله بين صفا و مروه با نيت سعي ِ عمره تمتع از حجه الاسلام انجام مي شود که شروع آن با نيت سعي در محل صفا بوده و پايان هفت دور به محل مروه ختم مي شود.

5. تقصير:

تقصير: كوتاه كردن و در اصطلاح فقه به معنى كوتاه كردن بخشى از مو يا ناخن است كه يكى از اعمال عمره و حج مى باشد. عمل تقصير بعد از عمل سعي انجام مي شود که هم اکنون در همان محل مروه با کوتاه کردن و چيدن کمي از موي سر و ناخن تحقق مي پذيرد.

عمل تقصير همانند بقيه اعمال جزو عبادات به حساب مي آيد و نيت خالص و قصد اطاعت حضرت حق شرط آن است.

و نيت آن عبارت است از: تقصير انجام مي دهم براي عمره تمتع از محل حجه الاسلام.

بعد از آنكه شخص محرم تقصير كرد، هر چه به واسطه احرام بر او حرام شده بود حلال مى شود و مى تواند لباس احرام را از تن بيرون آورد.

زمان تقصير:

بعد از سعى مى باشد، گرچه لازم نيست فوراً تقصير كند، ولى تا وقتى كه تقصير نكرده است، هيچيك از محرّمات احرام بر او حلال نمى شود.

تفاوتهاي عمره مفرده و عمره تمتع

1- تفاوت قابل توجه در تقصير عمره مفرده با عمره حج تمتع علاوه بر نيت، اين است که در عمره مفرده؛ مي توان سر را تراشيده و به اصطلاح حَلق نمود ولي در عمره تمتع وظيفه فقط کوتاه کردن و چيدن قدري از مو مي باشد و تراشيدن سر جايز نيست.

2- عمره تمتع بر خلاف عمره مفرده طواف نساء ندارد.

3- عمره مفرده را در تمام ماه هاي سال مي‌توان انجام داد، ولي عمره تمتع را فقط در ما ه هاي حج يعني شوال، ذيقعده و ذيحجه بايد بجا آورده شود نه در غير آن.

فهرست منابع

1- حلي، نحمدبن حسن، شرايع الاسلام، دارالزهراء، بيروت، چاپ اول140هق.

2- خميني، روح الله، تحرير الوسيله، مؤسسة تنظيم نشر آثار، تهران، پائيز 1379، چاپ اول.

3- شهيد ثاني، زين الدين بن علي، شرح اللمعه الدمشقيه، واريان،قم، چاپ اول 1380ه‌  ش.

4- طباطبايي، سيدعلي، رياض المسالك، مؤسسه آل البيت لإحياء التراث، قم، چاپ اول1419هق.

5- طوسي، محمدبن حسن، النهايه، دارالكتب العربي، بيروت، چاپ دوم 1400ه ق.

6- طوسي، محمدبن حسن، تهذيب الاحكام، دار الكتب الاسلاميه، تهران، چاپ چهارم 1365ه ش.

7- عاملي، زين الدين بن علي، مسالك الافهام،  مؤسسه معرف الاسلاميه، قم، 1371.

8- كليني، محمدبن يعقوب، الكافي، دارالكتب الاسلاميه، تهران، چاپ چهارم 1365ش، ج 4.

9- موسوي خلخالي، محمدرضا، المعتمد في شرح عروة الوثقي، مؤسسه إحياء آثار الامام خوئي،قم، چاپ سوم 1419هق.

10- نجفي، محمدحسن، جواهر الكلام، دارإحياء التراث العربي، بيروت، چاپ هفتم، بي تا.

[1] . خميني، روح الله، تحرير الوسيله، مؤسسة تنظيم نشر آثار، تهران، پائيز 1379، چاپ اول، ج1-2، ص314.

[2] . طوسي، محمدبن حسن، النهايه، دارالكتب العربي، بيروت، چاپ دوم 1400ه ق، ص280.

[3] . تحرير، ص 314.

[4] . حلي، نحمدبن حسن، شرايع الاسلام، دارالزهراء، بيروت، چاپ اول140هق، ج2، ص 309.

[5] . طباطبايي، سيدعلي، رياض المسالك، مؤسسه آل البيت لإحياء التراث، قم، چاپ اول1419هق، ج7،ص201.

[6] همان، ص 203.

[7] شهيد ثاني، زين الدين بن علي، شرح اللمعه الدمشقيه، واريان،قم، چاپ اول 1380ه‌  ش، ج1، ص 313.

[8] . تحرير الوسيله، 326- 334.

[9] . العاملي، زين الدين بن علي، مسالك الافهام،  مؤسسه معرف الاسلاميه، قم، 1371، ج2، ص260.

[10] . تحرير الوسيله، ص330.

[11] . همان، ص 331.

[12] . همان، ص 332.

[13] . همان، ص 333.

[14] . طوسي، محمدبن حسن، تهذيب الاحكام، دار الكتب الاسلاميه، تهران، چاپ چهارم 1365ه ش، ج 5، ص61.

[15] . حلي، نحمدبن حسن، شرايع الاسلام، ج2، ص 312.

[16] .شهيد ثاني، زين الدين بن علي، شرح اللمعه الدمشقيه، ج1، ص309.

[17] . نجفي، محمدحسن، جواهر الكلام، دارإحياء التراث العربي، بيروت، چاپ هفتم، بي تا، ج19، ص 269.

[18]. التهذيب، ج 5، ص 118.

[19]. كليني، محمدبن يعقوب، الكافي، دارالكتب الاسلاميه، تهران، چاپ چهارم 1365ش، ج4، ص 420.

[20] . نجفي، محمدحسن، جواهر الكلام، ج19، ص274.

[21] . تحرير الوسيله، ص336.

[22] . همان، ص 287.

[23] . طباطبايي، سيدعلي، رياض المسالك، ج7،ص 16.

[24] . همان، ص 18.

[25] .  موسوي خلخالي، محمدرضا، المعتمد في شرح عروة الوثقي، مؤسسه إحياء آثار الامام خوئي،قم، چاپ سوم 1419هق،ج27،ص 306.

[26] . تهذيب الاحكام، ج 5، ص103.

[27] . طوسي، محمدبن حسن، النهايه، ص209.

[28] . شرح اللمعه، ص 307.

[29] . موسوي خلخالي، محمدرضا، المعتمد في شرح عروة الوثقي، ج27،ص 260.